Bramy i furtki ogrodzenia

Kontakt
EMKA Budownictwo i ochrona środowiska

Bramy i furtki ogrodzenia.

Brama i furtka to elementy składowe ogrodzenia terenu. Obecnie bramy i furtki wykonywane są przeważnie z elementów stalowych.  Jeśli chodzi bramy to typowe bramy ze względu na ich konstrukcję możemy podzielić na:

     – Bramy przesuwne.

     – Bramy rozwierane.

Oba rodzaje bram mogą zostać wyposażone w silnik oraz mechanizm sterujący otwieraniem bram.

Należy pamiętać, że techniczne wymogi w zakresie bram i furtek można odnaleźć w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Należą do nich:

     – Szerokość bramy powinna wynosić przyjemniej 2,4m (światło bramy)

     – Szerokość furtki powinna być nie mniejsza niż 0,9m (światło furtki)

     – Bramy i furtki w ogrodzeniu nie mogą otwierać się na zewnętrz działki.

     – Należy pamiętać, że na drogach pożarowych podane minimalne wymiary furtki i bramy regulują przepisy odrębne związane z ochroną przeciwpożarową.

Z punktu widzenia nadzoru inwestorskiego ważne jest, aby zgłoszony przez Wykonawcę produkt (brama, furtka) odpowiadał:

     – założeniom projektowym.

     – posiadał wymagane prawem dokumenty jakości (deklaracje, oceny techniczne)

     – posiadał zakładaną przez Inwestora i Projektanta trwałość mechaniczną jak i odporność na warunki atmosferyczne.

     – Posiadał instrukcje montażu wydane przez Producenta.

     – Posiadał warunki gwarancji i użytkowania wyrobu.

Odporność na warunki atmosferyczne.

Ponieważ bramy i furtki wykonywane są przeważnie z elementów stalowych to za główne ich zagrożenie możemy uznać korozję elementu. Wobec powyższego dużego znaczenia nabiera sposób zabezpieczenia powierzchni elementu przed korozją (podobnie jak dla “ogrodzeń stalowych”). W powszechnym stosowaniu są bramy i furtki cynkowane, a następnie powlekane powłoką malarską lub cynkowane ogniowo.  Ważne jest, aby Klient posiadał podaną przez Producenta informację o długości gwarancji na produkt oraz o przewidywanym okresie trwałości powłoki ochronnej antykorozyjnej. (różnicę pomiędzy gwarancją a trwałością podałem we wpisie “Ogrodzenia-informacje ogólne“).

Generalną zasadę jaką można zaobserwować jest to, że im skuteczniejsze zastosowano powłoki ochronne tym wyrób posiada dłuższe okresy gwarancji i trwałości a Producent eksponuje te informacje w dokumentach jakości.

Bramy i furtki poddawane są oddziaływaniu wiatru. Zagadnienie jest szczególnie istotne, jeżeli bramy posiadają elementy wypełnienia z paneli pełnych. W takiej sytuacji obciążenie wiatrem jest większe niż w przypadku wypełnienia ażurowego bramy.  Z tego powodu dostosowanie się do wytycznych montażu Producenta w zakresie posadowienia bramy jest bardzo istotne.  W mojej ocenie z instrukcji montażu powinno wynikać np. czy należy wykonać fundament w postaci ławy czy też tylko fundament punktowy. Jakie są wymiary geometryczne fundamentu, jaka klasa mieszanki betonowej fundamentu, jakie parametry zastosowanego zbrojenia fundamentów, jakie głębokości posadowienia fundamentu. Zwykle warunki gwarancji powiązane są z poprawnością montażu elementu oraz z dostosowaniem się do instrukcji użytkowania zakupionego towaru (bramy, furtki).

Normy odniesienia dla bram ogrodzeniowych.

Należy nadmienić, iż bramy ogrodzeniowe zostały objęte normą PN-EN 13241-1. Jest to norma znajdująca się wykazie norm zharmonizowanych. W związku z powyższym Deklaracja właściwości użytkowych to podstawowy dokument dla tego wyrobu.

Norma PN-EN 13241-1 obliguje, aby bramy zostały zaprojektowane oraz skonstruowane w taki sposób, aby podczas normalnej pracy działające na bramę siły i naprężenia nie uszkodziły bramy ani nie pogorszyły jej właściwości mechanicznych.

Przy zachowaniu zalecanej konserwacji trwałość mechaniczna  wyrobu powinna zostać zapewniona,  przez wskazaną liczbę cykli eksploatacyjnych zadeklarowanych przez producenta. Skrzydło bramy powinno otworzyć się i zamknąć określoną przez Producenta ilość cykli bez uszkodzenia.

Podsumowując:

Decydując się na zakup bramy i furtki powinniśmy uwzględnić kilka aspektów:

     – Zapewne ważny dla Właściciela będzie aspekt wizualny dostosowany do charakteru obiektu (budownictwo indywidualne, budownictwo przemysłowe)

     – Wybór sposobu sterowania bramą i furką (np. sterowanie ręczne lub sterowanie automatyczne)

     – Wybór konstrukcji bramy jaki jest możliwy i wygodny użytkowo do zastosowania na danej działce (np. brama rozwierana, brama przesuwna).

     – Dostosowanie szerokości bramy do potrzeb użytkowych (np. czy będą wjeżdżały auta dostawcze z zaopatrzeniem np: dostawy opału)

     – Wybór sposobu zabezpieczenia konstrukcji bramy przed korozją (np: zastosowanie ochronnego systemu malarskiego lub warstwy ocynku ogniowego lub zastosowanie stali nierdzewnych).

Niezależnie od wybranego systemu bramy ogrodzeniowej rekomendowane jest   posiadanie podstawowych informacji i dokumentów od Producenta potwierdzających jakość i parametry kupowanego towaru, warunki gwarancji, instrukcje użytkowania, instrukcje montażu.

Z zakresu informacji technicznych dla bram ogrodzeniowych szczególną uwagę przykładam do wskazanego przez Producenta okresu trwałości zabezpieczenia antykorozyjnego bramy, trwałości mechanicznej bramy, klasy odporności na obciążenie wiatrem. Duże znaczenie ma również sposób dokumentowania przez Producenta wymienionych powyżej cech.

Poniżej przykład bramy ogrodzeniowej z powłoką antykorozyjną wykonaną w technologii ocynku ogniowego

Poniżej przykład bramy ogrodzeniowej z powłoką antykorozyjną wykonaną w technologii malowania proszkowego.

Pozdrawiam wszystkich serdecznie i życzę powodzenia w realizowaniu własnych inwestycji. Osoby zainteresowane zachęcam do nawiązaniu współpracy.

Przegląd techniczny domu jednorodzinnego

Kontakt
EMKA Budownictwo i ochrona środowiska

Przegląd techniczny domu jednorodzinnego (niestety już po zakupie nieruchomości).

W dzisiejszym wpisie zamierzam zainteresować czytelnika pewną historią (oczywiście budowalną) młodego małżeństwa. Inwestorzy zwrócili się do mnie z prośbą o konsultacje techniczne budynku jednorodzinnego, który został zakupiony przez nich kilka miesięcy wcześniej.

Ich niepokój wzbudziły spękania betonu podkładowego (popularnie zwanego chudziaka) umieszczonego wewnątrz budynku. Po oględzinach wskazanych spękań rozpoczęliśmy weryfikację innych zakresów wykonanych prac.

Finalnie okazało się, że roboty budowlane nie zostały wykonane zgodnie z obowiązującą dokumentacją techniczną. Dodatkowo jakość wykonanych prac również odbiegała od wytycznych technicznych.

 

Przykład numer 1.

Zmieniono położenie i prawdopodobnie kształt wieńca względem projektu technicznego. Wprowadzenie zmian względem projektu technicznego które nie zostały potwierdzone przez Projektanta może wiązać się z ryzykiem pogorszenia parametrów wytrzymałościowych projektowanych elementów.

Przykład numer 2 .

     – Zmieniono układ posadowienia więźby dachowej względem dokumentacji technicznej.

     – W rzeczywistości wykonano dodatkową ściankę kolankową, której nie przewidywała dokumentacja projektowa.

     – Na ścianie kolankowej nie wykonano wieńca w poziomie posadowienia murłaty.

     – Nie zastosowano rdzeni żelbetowych w ścianie kolankowej w których zwyczajowo osadza się kotwy do mocowania murłaty

     – Kotwy do mocowania murłaty zostały wyprowadzone ze stropu przez pustak ceramiczny. Odległości między mocowaniami zostały wykonane w znacznie większych dystansach niż zwyczajowo jest to projektowane w tego typu konstrukcjach.

Niestety z mojej praktyki bardzo często  wynika, że wprowadzanie optymalizacji na etapie realicji prac bez konsultacji z Projektantem obiektu przeważnie pogarsza parametry techniczne projektowanych elementów co w oczywisty sposób może przełożyć się na powstawanie usterek w trakcie użytkowania obiektu. 

Przykład numer 3.

Dokumentacja techniczna przewidywała zastosowanie systemowych prefabrykowanych nadproży okiennych i drzwiowych. W rzeczywistości nadproża zostały wykonane poprzez zatopienie prętów w zaprawie. Ciekawe jest to, że w części tego samego obiektu wykonano nadproża monolityczne natomiast w pozostałej części wykonano osadzenie prętów w zaprawie.  W mojej ocenie zastosowanie rozwiązania z osadzeniem prętów w zaprawie jako naproża jest rozwiązaniem mniej korzystnym dla Inwestora. Przede wszystkim, ponieważ jest to odstąpienie od projektu technicznego. Ponadto systemowe nadproże jako element prefabrykowany wykonywane jest w dedykowanych zakładach prefabrykacji i posiada dokument jakości potwierdzający cechy zakupionego naproża. Nadproże wygenerowane poprzez osadzenie prętów w zaprawie może posiadać inne parametry wytrzymałościowe niż zakłada to Projektant w projekcie technicznym.

Przykład numer 4.

Podbudowa wykonana z betonu podkładowego została ułożona wyjątkowo nierówno. Powyższe przedkłada się na utrudnienia w ułożeniu warstwy izolacji termicznej na nierówno wykonanej podbudowie. W sytuacjach skrajnych nierówna podbudowa może doprowadzić do konieczności lokalnego zmniejszenia grubości izolacji termicznej podłogi co oczywiście nie jest zjawiskiem korzystnym dla Inwestora.

Przykład numer 5.

Żadne z wprowadzonych odstępstw od projektu nie zostało udokumentowane w przedłożonej Inwestorowi dokumentacji obiektu.

Należy zaznaczyć, że wprowadzanie w trakcie realizacji prac pewnych odstęp nie jest zabronione, jednakże każdorazowo Projektant obiektu powinien ocenić czy proponowana zmiana nie jest zmianą istotną w myśl Ustawy Prawo Budowlane oraz czy proponowana zmiana nie pogarsza parametrów technicznych zaprojektowanych elementów. Ponadto wykonane w trakcie realizacji prac zmiany powinny zostać wprowadzone w dokumentacji obiektu.

Podsumowując:

 Przedstawiając te kilka przykładów ze zrealizowanych prac chciałem udokumentować fakt tego, że niestety nie zawsze Wykonawca robót budowlanych w pełni wywiązuje się z pokładanego w nim zaufania w zakresie jakości wykonania prac oraz w zakresie zgodności realizowanych prac z projektem. W takich sytuacjach rola osoby rzetelnie kontrolującej zrealizowane prace wydaje się być niezbędna. W rozpatrywanym przypadku zasadniczym problemem był fakt, że Inwestor zdecydował się na konsultacje techniczne już po dokonanej transakcji zakupu nieruchomości. W takiej sytuacji możliwości negocjacji warunków zakupu nieruchomości są dużo mniejsze niż w przypadku, kiedy uwagi do obiektu zostaną zgłoszone na etapie negocjowania umowy zakupu nieruchomości.

Dodatkowo zwracam uwagę na fakt tego, że oprócz oceny aspektów czysto wykonawczych robót budowlanych zasadne jest również dokonać oceny przedłożonej przez sprzedającego dokumentacji nieruchomości będącej przedmiotem transakcji. Brakujące elementy dokumentacji lub niezgodności wykonanych prac z dokumentacją techniczną mogą stanowić dla przyszłego Właściciela obciążenie.

W związku z powyższym rekomenduję obecnym i przyszłym Inwestorom, aby przeprowadzali konsultacje przed zakupem nieruchomości nie tylko ze specjalistami w zakresie prawnym i finansowym, ale także ze specjalistami zakresie budowlanym. 

Na tym zakończę dzisiejszy wpis i życzę obecnym i przyszłym Inwestorom udanych i trafnych transakcji a osoby zainteresowane nawiązaniem współpracy zachęcam do kontaktu.

Ogrodzenia betonowe

Kontakt
EMKA Budownictwo i ochrona środowiska

Ogrodzenia betonowe.

Ogrodzenia betonowe stanowią kolejną grupę stosowanych powszechnie ogrodzeń terenu.  W tej grupie możemy wyróżnić ogrodzenia:

     – Wykonywane w szalunkach bezpośrednio na działce przy użyciu mieszanki betonowej.

     – Wykonywane z elementów betonowych prefabrykowanych.

Ogrodzenia betonowe charakteryzują się tym, że są przede wszystkim bardziej odporne na uszkodzenia mechaniczne niż np. ogrodzenia z zastosowaniem tradycyjnej siatki stalowej.

Ogrodzenia betonowe mogą mieć pozytywny wpływ na pochłanianie dzięków zatem polepszają komfort akustyczny obszaru znajdującego po stronie wewnętrznej ogrodzenia. Kolejną zaletą takiego ogrodzenia może być nieprzezierność ogrodzenia betonowego w sytuacji, gdy zastosujemy pełne płytowanie przęseł ogrodzenia. Niektórzy Inwestorzy cenią możliwość skutecznego wizualnego wygrodzenia przestrzeni.

Ze względu na większy ciężar ogrodzenia betonowego należy założyć, że sposób montażu oraz transport do miejsca wbudowania takiego ogrodzenia może wymagać poniesienia nieco większych nakładów niż w przypadku typowych ogrodzeń stalowych.

Ogrodzenie betonowe wykonywane w szalunkach bezpośrednio na działce.

Ze względu na fakt, iż jest to rodzaj konstrukcji wykonywanej indywidulanie dla konkretnej lokalizacji zasadne jest stworzenie projektu technicznego (specyfikacji technicznej) wykonywanego w tej technologii ogrodzenia. Informacje ujęte w specyfikacji technicznej są istotne z punktu widzenia konstrukcyjnego, użytkowego oraz estetyki.  Zagadnienia konstrukcyjne przedkładają się na bezpieczeństwo użytkowania wykonanego elementu jak i na trwałość tego elementu. Przykładowe informacje konstrukcyjne to: sposób posadowienia ogrodzenia, średnice, klasa i gatunek stali zbrojeniowej użytej do wykonania zbrojenia elementu, klasa wytrzymałości mieszanki betonowej użytej do wykonania elementu, sposób wykonania dylatacji fragmentów ogrodzenia, wymiary geometryczne ogrodzenia.  Zagadnienia estetyczne będą natomiast związane z planowanym i oczekiwanym efektem wizualnym wykonanego elementu. W tym zakresie znaczenie ma faktura użytych do wnoszenia ogrodzenia szalunków, skład i dodatki do mieszanki betonowej, różnego rodzaju impregnaty do betonu, sposób wypełnienia wykonanych w konstrukcji dylatacji. W mojej ocenie do niewątpliwych zalet tego rodzaju ogrodzenia można zaliczyć przede wszystkim trwałość oraz odporność na uszkodzenia mechaniczne. Do wad można zaliczyć większą pracochłonność a zatem większe koszty wznoszenia ogrodzenia.

Ogrodzenia betonowe wykonywane z elementów betonowych prefabrykowanych.

Ogrodzenia betonowe prefabrykowane łączą w sobie zalety takie jak: masywność i odporność na uszkodzenia mechaniczne przy jednoczesnym zachowaniu szybkości montażu.

Duże znaczenia ma zautomatyzowany sposób produkcji ogrodzenia w dedykowanych do tego zakładach prefabrykacji.  Powyższe przedkłada się na utrzymanie stałej kontroli jakości wykonywanej produkcji zatem Klient otrzymuje wyrób o cechach deklarowanych przez Producenta. Jedno z bardziej rozpowszechnionych rozwiązań ogrodzeń betonowych prefabrykowanych składa się wyprofilowanego słupka betonowego zbrojonego prętami stalowymi oraz z betonowych zbrojonych prętami stalowymi płyt rozpartych pomiędzy słupkami.  Jak w każdym przypadku ogrodzeń (patrz wpis “Ogrodzenia-informacje ogólne”) zalecane jest, aby posiadać instrukcję Producenta wydaną do wykonania montażu ogrodzenia oraz warunki gwarancji i instrukcję użytkowania ogrodzenia.

Dokumenty jakości dla ogrodzenia betonowego prefabrykowanego.

Z punktu widzenia opiniowania przez nadzór inwestorski zgłaszanych przez Wykonawców materiałów na realizowanych inwestycjach bardzo ważny aspekt stanowią dokumenty, na podstawie których wyrób został legalnie wprowadzony i udostępniony na rynku budowlanym.  Powyższe kwestie zasadniczo regulują dwa podstawowe akty prawne:

     – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011r., ustanawiające zharmonizowane warunki wprowadzenia do obrotu wyrobów budowlanych i uchylające dyrektywę Rady 89/106/EWG

     – Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004r. o wyrobach budowlanych.

Analiza dokumentów wydanych przez Producenta ma na celu potwierdzić, czy wyrób posiada znakowanie znakiem CE czy znakowanie znakiem budowlanym B.

Należy zauważyć, dla ogrodzenia betonowego prefabrykowanego istnieje norma zharmonizowana PN-EN 12839:2012 prefabrykaty betonowe – elementy ogrodzeń.  Z wymienionych powyżej aktów pranych, wynika, że jeżeli wyrób budowlany objęty jest normą zharmonizowaną lub jest zgodny z wydaną dla niego europejską oceną techniczną, Producent sporządza deklarację właściwości użytkowych przy wprowadzaniu takiego wyrobu do obrotu. 

Obecność deklaracji właściwości użytkowych wyrobu niesie ze sobą podstawowe dwie korzyści:

     – Nadzór inwestorski posiada możliwość wywiązania się z jednego z podstawowych obowiązków narzuconych Ustawą Prawo Budowlane (sprawdzenie stosowania przy wykonywaniu robót budowlanych wyrobów posiadających znakowanie CE lub B)

     – Inwestor ma pewność, że zakupiony wyrób został wykonany przy zachowaniu określonych norm i zasad jakości.

Moim zdaniem ważne jest, aby wraz z produktem posiadać jasne i klarowne wytyczne Producenta do montażu wybranego modelu ogrodzenia oraz wytyczne dla doboru konkretnego rodzaju płyt i słupków do danych warunków terenowych np.  (strefy wiatrowej, czyli obciążenia wiatrem). 

Brak zachowania wytycznych montażu może objawić się różnego rodzaju deformacją kształtu ogrodzenia w trakcie jego eksploatacji.

Należy mieć też na uwadze, że typowe systemowe ogrodzenia betonowe prefabrykowane nie są niezniszczalne. Poniżej przykład uszkodzenia mechanicznego płyty przęsła ogrodzenia.

W mojej ocenie nie ma jednego idealnego rozwiązania technicznego dla ogrodzenia. Każdy system ogrodzeń posiada wady i zalety. Wszystko zależy od możliwości finansowych, poczucia estetyki i wymagań jakie Inwestor stawia wybranemu systemowi ogrodzenia.  Ważne jest jednak, aby wraz z kupowanym systemem ogrodzenia dysponować dokumentami jakości wyrobu, instrukcją montażu, instrukcją doboru wyrobu do warunków terenowych, warunkami gwarancji, instrukcją użytkowania wyrobu.

Pozdrawiam wszystkich serdecznie i życzę powodzenia w realizowaniu własnych inwestycji . Osoby zainteresowane zachęcam do nawiązaniu współpracy.

Ogrodzenie stalowe

Kontakt
EMKA Budownictwo i ochrona środowiska

Ogrodzenie stalowe.

Podstawowe informacje w zakresie typowych ogrodzeń przedstawiłem we wpisie  “Ogrodzenie -informacje ogólne”. Tym razem napiszę kilka słów o jednym z bardzo powszechnie stosowanych typów ogrodzeń, czyli o ogrodzeniu stalowym. Ogrodzenia stalowe znajdują swoje zastosowanie w budownictwie indywidulanym oraz przemysłowym. Mogą się różnić od siebie konstrukcją, estetyką, przeziernością, odpornością na uszkodzenia mechaniczne, odpornością na warunki atmosferyczne.

     1.Przykład ogrodzenia stalowego z użyciem siatki ogrodzeniowej.

     2.Przykład ogrodzenia stalowego z użyciem paneli zgrzewanych.

     3.Przykład działania warunków środowiska na powłokę antykorozyjną.

1.Przykład ogrodzenia stalowego z użyciem siatki ogrodzeniowej.

Najprostszym rodzajem stosowanych ogrodzeń są ogrodzenia z wykorzystaniem tradycyjnej siatki plecionej. Siatka może się różnic wielkością geometryczną oczek, średnicą zastosowanego drutu, sposobem zabezpieczenia siatki przed korozją. Ogrodzenie może zostać wyposażone w systemowy element betonowy służący jako podwalina.

Średnica zastosowanego na siatkę drutu przedkłada się na odporność ogrodzenia na uszkodzenia mechaniczne.

Jeśli chodzi o zabezpieczenia antykorozyjne siatek ogrodzeniowych to spotykamy się z pokryciem drutu warstwą ocynku ogniowego lub pokryciem warstwą tworzywa PVC. Przy wyborze sposobu zabezpieczenia antykorozyjnego rekomenduje kierować się informacją Producenta o deklarowanym okresie trwałości zastosowanego zabezpieczenia oraz długością gwarancji na wyrób. (różnicę pomiędzy okresem trwałości a okresem gwarancji opisałem we wpisie “Ogrodzenia-informacje ogólne”). Niewątpliwą zaletą tego typu ogrodzenia jest stosunkowo niski koszt samego wyrobu jak i niski koszt montażu.

2.Przykład ogrodzenia stalowego z użyciem paneli zgrzewanych.

Coraz powszechniej możemy zaobserwować montaż ogrodzenia stalowego panelowego. Główne elementy przęsła takiego ogrodzenia stanowią słupki oraz panel. Zwyczajowo słupki wykonane są z profili zamkniętych kwadratowych lub prostokątnych natomiast panel wykonany jest ze zgrzewanych punktowo prętów. Średnica stosowanych prętów to od około 3,0mm do 5,0mm. Osobiście nie polecam wyboru paneli z prętami grubości 3mm, gdyż w mojej ocenie są one zbyt wiotkie oraz ulegają odkształceniu w miejscach ich montażu. Rekomenduje stosowanie paneli z prętami minimum 4mm średnicy. Panele mogą być wykonywane z przetłoczeniami lub bez przetłoczeń. Większe średnice zastosowanego drutu oraz większa ilość zastosowanych przetłoczeń wpływają na możliwość wykonania panelu o większych gabarytach. Zabezpieczenia antykorozyjne paneli wykonywane są głównie poprzez zastosowanie warstwy ocynku oraz zastosowanie warstwy powłoki malarskiej lub poprzez zastosowanie tylko powłoki ocynku ogniowego.

3.Przykład działania warunków środowiska na powłokę antykorozyjną.

Sygnalizując potrzebę właściwego doboru zabezpieczenia antykorozyjnego ogrodzenia stalowego do przewidywanych warunków środowiskowych mam na myśli możliwość świadomego podjęcia decyzji o trwałości kupowanego towaru dla dalej konkretnej lokalizacji i warunków środowiskowych. Zdarza się, że lokalnie występują niekorzystne warunki środowiskowe (np. atmosfera przemysłowa lub morska lub montaż słupków bezpośrednio w gruncie bez fundamentu betonowego) wówczas powinny zostać przewidziane bardziej odporne powłoki antykorozyjne na elemencie stalowym. Należy nadmienić, że w budownictwie istnieją dedykowane do zabezpieczeń antykorozyjnych normy np.:

     – Pakiet norm z serii PN-EN ISO 12944 dotyczy ochrony przed korozją konstrukcji stalowych za pomocą ochronnych systemów malarskich.

      – PN-EN 14713-1 Powłoki cynkowe. Wytyczne i zalecenia dotyczące ochrony przed korozją konstrukcji z żeliwa i stali. Cześć 1: Zasady ogólne dotyczące projektowania i odporności korozyjnej.

Wskazane powyżej normy przewidują ubytki grubości zastosowanego zabezpieczenia antykorozyjnego w skali roku co przedkłada się na możliwość oszacowania trwałości zastosowanej na wyrobie powłoki antykorozyjnej o kreślonej grubości. Dobierając w sposób przemyślany trwałość powłoki antykorozyjnej wpływamy pozytywnie na wydłużenie okresu w którym ogrodzenie wygląda estetycznie i nie wymaga ponoszenia nakładów finansowych na regenerację ogrodzenia.

Przykłady niszczącego działania warunków atmosferycznych na powłoki antykorozyjne przedstawiam poniżej:

Na podstawie przykładów podanych powyżej zasadne jest wyciągnąć wniosek, iż przy wyborze ogrodzenia warto jest pomyśleć o aspektach technicznych ogrodzenia. Trwałość powłoki antykorozyjnej może zatem okazać się być ważnym argumentem takiego wyboru.

Pozdrawiam wszystkich serdecznie i życzę powodzenia w realizowaniu inwestycji.

Osoby zainteresowane zachęcam do nawiązania współpracy.

Ogrodzenie – informacje ogólne

Kontakt
EMKA Budownictwo i ochrona środowiska

Ogrodzenie – informacje ogólne.

Większość realizowanych inwestycji charakterze kubaturowym obejmuje swym zakresem konieczność wykonania ogrodzenia terenu i dotyczy to zarówno inwestycji indywidulanych jak i inwestycji przemysłowych.

Z moich doświadczeń wynika wniosek, iż nie zawsze brane są pod uwagę aspekty techniczne przy wyborze ogrodzenia dla danej inwestycji. W związku z powyższym przedstawię w tym wpisie kilka informacji, które uważam za istotne.

     1.Co to jest ogrodzenie.

     2.Jakie są główne elementy typowego ogrodzenia?

     3.Jakie wymogi stawia ogrodzeniom Ustawa Prawo Budowlane [PB]?

     4.Jakie wymogi stawia ogrodzeniom Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie?

     5.Jakie są główne typy ogrodzeń?

     6.Jakie aspekty warto rozważyć dokonując wyboru ogrodzenia?

1.Co to jest ogrodzenie?

Patrząc z punktu widzenia litery prawa możemy przytoczyć definicje z Ustawy Prawo Budowlane [PB] Rozdział 1 która mówi o tym, że ogrodzenie jest to urządzenie techniczne (urządzenie budowlane) związane z obiektem budowlanym.

Bardziej zrozumiała definicja ogrodzenia – jest to forma konstrukcji, która otacza dany teren i ma na celu ochronę przed dostępem osób nieuprawnionych lub zwierząt.

Ogrodzenia możemy podzielić na dwie podstawowe grupy:

     – Odrodzenia stałe (związane z gruntem)

     – Ogrodzenia tymczasowe (posiadają konstrukcję umożliwiającą ich demontaż i ponowny montaż w innym miejscu)

Wymogi dla ogrodzeń zdefiniowane zostały w dwóch podstawowych aktach:

     – Ustawa Prawo Budowlane

     – Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.

2.Jakie są główne elementy ogrodzenia stałego?

Wiele zależy od rodzaju i typu ogrodzenia, ale zasadniczo w ogrodzeniu możemy wyróżnić następujące elementy:

     – Fundamenty (fundamenty punkowe) lub (fundament ciągły)

     – Słupki ogrodzeniowe

     – Panele ogrodzeniowe

     – Furtka

     – Brama

3.Jakie wymogi stawia ogrodzeniom Ustawa Prawo Budowlane?

Ustawa [PB] w Rozdziale 4 (Postępowanie poprzedzające rozpoczęcie robót budowlanych) informuje, że budowa ogrodzenia o wysokości powyżej 2,2m nie wymaga uzyskania decyzji pozwolenia na budowę, ale wymaga dokonania zgłoszenia właściwemu organowi administracji architektoniczno-budowlanej.  Należy pamiętać, aby w zgłoszeniu określić rodzaj, zakres, miejsce i sposób wykonania robót budowlanych oraz termin ich rozpoczęcia. 

W przypadku budowy ogrodzenia o wysokości poniżej 2,2m Ustawa [PB] nie wymaga przeprowadzenia procedury zgłoszenia.

4.Jakie wymogi stawia ogrodzeniom Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie?

Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie poświęca rozdział 9 na temat ogrodzenia. Należy przytoczyć zapisy w postaci:

     – Ogrodzenie nie może stwarzać zagrożenia dla bezpieczeństwa ludzi i zwierząt.

     – Umieszczanie na ogrodzeniach, na wysokości mniejszej niż 1,8 m, ostro zakończonych elementów, drutu kolczastego, tłuczonego szkła oraz innych podobnych wyrobów i materiałów jest zabronione. (wyjątek stanowią zakłady karne i areszty śledcze)

     – Bramy i furtki w ogrodzeniu nie mogą otwierać się na zewnętrz działki.

     – Furtki w ogrodzeniu w budynkach mieszkalnych wielorodzinnych i budynkach użyteczności publicznej nie mogą utrudniać dostępu do nich osobom niepełnosprawnym poruszających się na wózkach inwalidzkich.

     – Szerokość bramy powinna wynosić przyjemniej 2,4m (światło bramy)

     – Szerokość furtki powinna być nie mniejsza niż 0,9m (światło furtki)

     – Należy pamiętać, że na drogach pożarowych podane minimalne wymiary furtki i bramy regulują przepisy odrębne związane z ochroną przeciwpożarową.

5.Jakie są główne typy ogrodzeń?

Patrząc na otaczającą nas rzeczywistość możemy zaobserwować wiele typów ogrodzeń. Jeden z podstawowych podziałów ogrodzeń może wynikać ze sposobu ich przeznaczenia np.:

     – Ogrodzenia stałe.

     – Ogrodzenia tymczasowe.

Innym sposobem podziału ogrodzeń jest podział ze względu na materiał, z którego ogrodzenie jest wykonane np.:

     – Ogrodzenia stalowe (siatkowe, panelowe, kute).

     – Ogrodzenia drewniane.

     – Ogrodzenia betonowe (wykonywane w szalunkach bezpośrednio na działce lub z elementów betonowych prefabrykowanych).

     – Ogrodzenia murowane (kamienne, ceglane, wykonane z dedykowanych systemowych pustaków).

     – Ogrodzenia wykonane z gabionów (czyli prefabrykowana siatka stalowa w kształcie kosza wypełniona kruszywem np. naturalnym lub z recyklingu) lub kamieniami.

Wszystkie w/w rodzaje ogrodzeń posiadają wady i zalety. Wynikają one głównie z cech zastosowanych na ogrodzenie materiałów. Można wyróżnić zagadnienia w postaci:

     – Waga ogrodzenia – ma wpływ na pracochłonność oraz ilość potrzebnego do montażu sprzętu. Powyższe przekłada się na cenę montażu 1mb ogrodzenia.

      – Trwałości zastosowanych materiałów. Przykład: Ogrodzenia drewniane są bardziej podatne na warunki atmosferyczne i wymagają większej ilości zabiegów regeneracyjnych niż np. (ogrodzenia betonowe)

     – Koszt materiałów użytych do budowy ogrodzenia. Przykład: Ogrodzenie stalowe kute będzie bardziej kosztowne niż systemowe ogrodzenie siatkowe).

     – Technologia wznoszenia ogrodzenia – Przykład: ogrodzenie murowane będzie wymagało zastosowania ciągłej ławy fundamentowej co przełoży się na zwiększenie kosztów wykonania ogrodzenia. Jednocześnie ogrodzenie murowane będzie odporniejsze na uszkodzenia mechaniczne niż np. ogrodzenie wykonane z siatki stalowej). Warto jest pamiętać, że słupki ogrodzenia wykonane w technologii murowanej lub żelbetowej z reguły cechują się znaczną masywnością, a to przedkłada się na mniejszą podatność elementu do odkształceń przy niskich temperaturach. Wskazane zagadnienie może mieć znaczenie szczególnie przy zastosowaniu bram lub furtek sterowanych mechanicznie oraz wyposażonych w kontrole dostępu (np. domofony). Stosując masywne elementy do mocowania bram i furtek uzyskujemy zazwyczaj mniejszą usterkowość pracy bram i furtek w niskich temperaturach.

 

6.Jakie aspekty warto rozważyć dokonując wyboru ogrodzenia?

     – Trwałość ogrodzenia ze względu na warunki atmosferyczne – W mojej ocenie jest to parametr najbardziej istotny z punktu widzenia Inwestora. Ogrodzenie poddane jest działaniu warunków atmosferycznych takich jak niska temperatura, deszcz, śnieg, parcie wiatru, wilgotność powietrza, związki chemiczne obecne w powietrzu i w gruncie. Materiały stosowane na ogrodzenia są odporne w różnym stopniu na działanie wskazanych czynników atmosferycznych. Rekomenduje, aby przed wyborem konkretnego systemu ogrodzenia uzyskać pisemną informację Producenta w zakresie długości obowiązującej na ogrodzenie gwarancji oraz przewidywanego okresu trwałości danego ogrodzenia.Okres gwarancji nie musi być (i zazwyczaj nie jest) tożsamy z okresem trwałości.

Okres gwarancji oznacza okres czasu, w którym Producent gwarantuje, że jego produkt zachowa dobrą jakość i niezmienione cechy wyrobu przy założeniu użytkowania tego produktu zgodnie z podanymi przez Producenta warunkami użytkowania i gwarancji.  Przykład: (Producent gwarantuje, że ogrodzenie stalowe nie ulegnie korozji przez np. 10 lat)

Okres trwałości oznacza – oczekiwany okres czasu przez który ogrodzenie będzie zachowywało swoje właściwości np. estetykę. Przykład: (Producent deklaruje okres gwarancji 10 lat na swój produkt, ale jednocześnie zastosowano taką ochronę antykorozyjną, że przewiduje się jej okres trwałości na około 18 lat.   W takiej sytuacji Inwertor posiada informację o przewidywanym terminie poniesienia kosztów na regenerację powłoki antykorozyjnej ogrodzenia w perspektywie 18 lat).

Z mojej praktyki wynika, że im bardziej wiarygodny producent systemów ogrodzeń tym bardziej te informacje są eksponowane klientowi a okresy gwarancji i trwałości są dłuższe.

     – Trwałość ogrodzenia na uszkodzenia mechaniczne – Ta cecha jest związana przede wszystkim z przejętą technologią wznoszenia ogrodzenia i użytych materiałów. Najmniej odporne na uszkodzenia mechaniczne będą ogrodzenia siatkowe w których zastosowano minimalne średnice drutu ( np. o średnicy 3mm) . Najbardziej odporne będą ogrodzenia murowane lub betonowe. Przy wyborze ogrodzenia należy brać pod uwagę miejsce wznoszenia ogrodzenia (czy jest to spokojna dzielnica mieszkalna zlokalizowana na uboczu miasta czy jest to centrum miasta o dużym natężeniem ruchu).

     – Dokumenty od Producenta – Rekomenduję, aby wybierając Producenta ogrodzenia kierować się również dostępnością do dokumentów które Producent winien udostępnić wraz z produktem:

          * dokumenty jakości – na podstawie których wyrób został wprowadzony i udostępniony na rynku budowalnym np.: deklaracje, certyfikaty, karty techniczne wyrobu. Z mojej praktyki wynika, że im więcej merytorycznych informacji i dokumentów Producent przekazuje tym wyrób jest lepszej jakości.

          * instrukcja montażu ogrodzenia – wydane przez Producenta zasady montażu mogą mieć duże znaczenie dla zachowania warunków gwarancji. Zagadnienie jest mniej znaczące w sytuacji, gdy Producent montuje we własnym zakresie swój produkt. Ważną informację z punktu widzenia bezpieczeństwa stanowią wytyczne do posadowienia ogrodzenia, czyli np. głębokość fundamentu bramy, wymiary geometryczne fundamentów bramy i słupków, głębokość posadowienia słupka, lokalizacja stref wiatrowych dla których można stosować dany typ ogrodzenia.

          * warunki gwarancji i wytyczne do użytkowania – stanowią komplet informacji jaki powinien posiadać Inwestor do zachowania gwarancji na zakupiony produkt oraz do utrzymania trwałości wybranego systemu ogrodzenia.

Podsumowując. Ogrodzenie bywa traktowane jako „wizytówka” nieruchomości a wydatki ponoszone na wzniesienie ogrodzenia mogą stanowić istotną wartość inwestycji. Zasadne zatem wydaje się dokonać analizy przyjmowanych do realizacji rozwiązań nie tylko pod kątem estetyki, ale też i pod kątem aspektów technicznych.  Nie bez znaczenia jest również dostępność i kompletność dokumentów oraz informacji przekazywanych przez Producentów ogrodzenia.

W następnym wpisie podam ciekawostki w zakresie ogrodzenia stalowego przemysłowego z przedstawieniem zdjęć obrazujących negatywny wpływ środowiska atmosferycznego na trwałość ogrodzenia. 

Na zakończenie pozdrawiam wszystkich serdecznie i życzę powodzenia przy realizowaniu własnych inwestycji a osoby zainteresowane nawiązaniem współpracy zachęcam do kontaktu.

Dokumentacja powykonawcza

Kontakt
EMKA Budownictwo i ochrona środowiska

Dokumentacja powykonawcza.

Tym razem mam zamiar napisać kilka słów odnośnie dokumentacji powykonawczej [DP] z przeprowadzonych prac budowlanych. Zaznaczam, że są to moje własne analizy i rekomendacje oparte na zgromadzonym doświadczeniu. Nie odnoszę się w tym wpisie tylko i wyłącznie do definicji [DP] z Ustawy [PB] ale do całości zagadnienia.

W tym wpisie znajdziesz odpowiedzi na pytania:

     1.Co to jest dokumentacja powykonawcza?

     2.Dlaczego dokumentacja powykonawcza jest ważna?

     3.Kto jest odpowiedzialny za wykonanie dokumentacji powykonawczej?

     4.Jak powinna wyglądać dokumentacja powykonawcza?

     5.Kiedy uzgodnić kształt i formę dokumentacji powykonawczej? 

     6.Przykładowe sytuacje w których dokumentacja powykonawcza jest niezbędna.

     7.Przykładowe uwagi do dokumentacji powykonawczej zaobserwowane w trakcie własnej praktyki zawodowej.

1.Co to jest dokumentacja powykonawcza obiektu?

Podstawową definicje dokumentacji powykonawczej można odnaleźć w Ustawie [PB] (Rozdział 1) – jest to dokumentacja budowy z naniesionymi zmianami dokonanymi w toku wykonywania robót oraz geodezyjnymi pomiarami powykonawczymi.

W zakres dokumentacji budowy wchodzą – pozwolenie na budowę wraz z załączonym projektem budowlanym, dziennik budowy, protokoły odbiorów częściowych końcowych, w miarę potrzeby rysunki i opisy służące realizacji obiektu, operaty geodezyjne i książkę obmiarów, a w przypadku realizacji obiektów metodą montażu – także dziennik montażu.

Zasadniczo można uznać, że podana Prawem definicja jest wystarczająca, ale w praktyce okazuje się, że zagadnienie jest bardziej złożone.

2.Dlaczego dokumentacja powykonawcza jest ważna?

Zagadnienie dokumentacji powykonawczej na pierwszy rzut oka może wydawać się zagadnieniem nieważnym, niewartym omawiania. Z mojego doświadczenia wynika, że takie podejście może okazać się niewłaściwe głównie z punktu widzenia Inwestora. Osobiście na dokumentację powykonawczą patrzę przez pryzmat osoby opiniującej [DP] na etapie jej tworzenia, ale też jako użytkownik już istniejącej [DP]. W sytuacji, gdy wspieram technicznie Inwestora na etapie eksploatacji obiektu jestem zobligowany korzystać z dokumentacji powykonawczej dla istniejącego obiektu. Dopiero w takich momentach okazuje się jak przydatna (lub nieprzydatna) użytkowo jest DP oraz jak bardzo istotne potrafią być cechy takie jak: kształt, forma, zakres, szczegółowość przekazanej przez Wykonawcę dokumentacji powykonawczej.

Argumenty potwierdzające fakt istotności dokumentacji powykonawczej to między innymi:

     – Procedowanie czynności administracyjnych związanych przystąpieniem do użytkowania obiektu po wykonanych robotach budowlanych.

Zgodnie z (Ustawą Prawo Budowlane [PB] Rozdział 5b – Zakończenie budowy) do zawiadomienia o zakończeniu budowy lub wniosku o udzielenie pozwolenia na użytkowanie Inwestor jest obowiązany dołączyć wymienione w Ustawie [PB] dokumenty. W/w dokumenty są między innymi składowymi dokumentami dokumentacji powykonawczej.

     – Wykonanie dokumentacji powykonawczej jest wymienione w Ustawie [PB] (Rozdział 3) jako podstawowy obowiązek Kierownika Budowy.

     – Dokumentacja powykonawcza stanowi dowód na to w jaki sposób faktycznie zostały wykonane roboty budowlane.

[DP] z definicji powinna opisywać stan rzeczywisty wykonanych prac budowlanych oraz dokumentować jakość wykonanych prac poprzez załączenie odpowiednich schematów rysunkowych, dokumentów jakości dla wbudowanych materiałów i wyrobów budowlanych oraz wszelkiego rodzaju protokoły z przeprowadzonych kontroli, prób, sprawdzeń i innych przeprowadzonych czynności (np. czynności naprawczych obiektu, jeśli takie były prowadzone)

     – Dokumentacja powykonawcza jest niezbędna oraz wymagana Prawem przy eksploatacji obiektu.

Zasadne wydaje się w tym miejscu przywołać zapisy Ustawy [PB]. W rozdziale 5b (Zakończenie budowy) widnieje zapis, że Inwestor oddając do użytkowania obiekt budowlany, przekazuje Właścicielowi lub zarządczy obiektu dokumentację budowy i dokumentację powykonawczą. Przekazaniu podlegają również inne dokumenty i decyzje dotyczące obiektu, a także, w razie potrzeby instrukcje obsługi i eksploatacji: obiektu, instalacji i urządzeń związanych z tym obiektem.
Proszę zatem zwrócić uwagę, że ze wskazanego powyżej zapisu wynika, że Właściciel obiektu powinien dysponować poza literalnie przytoczoną dokumentacją powykonawczą kilkoma równie ważnymi przy eksploatacji obiektu dokumentami (np.: instrukcje użytkowania i eksploatacji). Z tego właśnie powodu uważam, że na zagadnienie dokumentacji powykonawczej powinno się patrzeć z szerszej perspektywy, czyli jako na komplet dokumentów przekazywanych Inwestorowi po zakończeniu procesu realizacji prac.

Zwracam również uwagę na Rozdział 6 Ustawy [PB] (Utrzymanie obiektów budowlanych) w którym widnieje informacja, że Właściciel obiektu budowlanego jest zobowiązany przechowywać przez okres istnienia obiektu dokumenty które zostały wymienione powyżej jak również opracowania projektowe i dokumenty techniczne robót budowlanych wykonywanych w obiekcie w toku jego użytkowania.

     – Dokumentacja powykonawcza może okazać się być przydatna również dla Wykonawcy dlatego, że można w niej ująć informacje związane z warunkami prawidłowej eksploatacji obiektu a co za tym idzie zminimalizować ryzyko usterkowości.

3.Kto jest odpowiedzialny za wykonanie dokumentacji powykonawczej?

Generalną zasadą jest wymóg Ustawy [PB] który w Rozdziale 3 (Prawa i obowiązki uczestników procesu budowlanego) wymienia sporządzenie dokumentacji powykonawczej obiektu budowlanego jako podstawowy obowiązek Kierownika Budowy.
Wskazany powyżej zapis jest ważny szczególnie, że w rzeczywistości inwestycje realizowane są w różnych sektorach np.:

     – w sektorze zamówień publicznych.

     – w sektorze prywatnym, ale inwestycja realizowana w formule Generalnego Wykonawcy.

     – w sektorze prywatnym, ale inwestycja realizowana w formule pakietowania firm.

Praktyka zawodowa wskazuje, że jeżeli inwestycja realizowana jest w formule Generalnego Wykonawcy to Kierownik Budowy zapewniany jest zwyczajowo przez Generalnego Wykonawcę. Wówczas w umowie o wykonywanie robót budowlanych Generalny Wykonawca będzie miał wpisany obowiązek przygotowania i przekazania kompletnej dokumentacji powykonawczej, pomimo że co do zasady to nie GW tylko KB jest odpowiedzialny za dokumentację podwykonawcą w odniesieniu do zapisów Ustawy [PB].

Wobec powyższego można przyjąć, że Generalny Wykonawca odpowiedzialny jest za DP ze względu na zapisy Umowy o roboty budowlane a Kierownik Budowy odpowiedzialny jest za DP ze względu na zapisu Ustawy [PB].

Jeżeli prace realizowane są w formule pakietowania firm bez Generalnego Wykonawcy to wówczas nadzorujący wszystkie firmy Kierownik Budowy powinien mieć na uwadze przygotowanie dokumentacji powykonawczej ze wszystkich zakresów wykonywanych prac.

4.Jak powinna wyglądać dokumentacja powykonawcza?

Nie ma szczegółowego wzoru dokumentacji powykonawczej. Dla przykładu inaczej będzie wyglądała dokumentacja powykonawcza obiektu wykonanego w technologii konstrukcji stalowej a inaczej, jeżeli będziemy mieli połączone wiele technologii oraz urządzeń w obiekcie. Można jednak zaobserwować pewne wspólne elementy dla większości przygotowywanych dokumentacji powykonawczych.

Praktyka zawodowa pokazuje, że większość Inwestorów zajmujących się cyklicznym realizowaniem obiektów jak np.: (deweloperzy obiektów mieszkaniowych, deweloperzy obiektów przemysłowych, deweloperzy farm wiatrowych i fotowoltaicznych) posiadają swoje własne sprawdzone w praktyce wzorce dokumentacji powykonawczej. Podobne wypracowane wzory dokumentacji powykonawczej posiadają Generalni Wykonawcy.

Inwestorom, którzy nie posiadają doświadczenia w realizacji inwestycji rekomenduje konsultować zagadnienie dokumentacji powykonawczej z inżynierem lub firmą pełniącą funkcje nadzoru inwestorskiego.

Nie jest możliwe wymienić tym wpisie wszystkie elementy na które zwracam uwagę przy opiniowaniu kompletności dokumentacji powykonawczej, ale co do zasady uważam, że warto jest przedstawić ogólny schemat jak:

(Cześć I) Zakres formalny dokumentacji:

     – Oficjalne dokumenty odbiorowe urzędowe (Ustawa [PB] je wymienia)

     – Oficjalne dokumenty odbiorowe wynikające z kontraktu Inwestor/Wykonawca (Wymienia je umowa pomiędzy stronami)

     – Dokumenty z przeprowadzonych czynności kontrolno-odbiorowych dokonanych przez służby (itd. PSP, PIP, PINB)

     – Dokumenty potwierdzające możliwość przystąpienia do użytkowania obiektu.

     – Dokumenty związane z bieżącą eksploatacją obiektu. (np. instrukcja użytkowania obiektu świadectwo charakterystyki energetycznej obiektu oraz inne)

(Cześć II) Zakres obejmujący dokumentowanie jakości wykonanych prac z podziałem na branże oraz rodzaje zastosowanych technologii np.:

     – Branża ogólnobudowlana

     – Branża sanitarna

     – Branża elektryczna

W zakresie ogólnobudowlanym możemy wydzielić zakresy według technologii prowadzonych prac np.:

     – Prace żelbetowe

     – Prace murowe

     – Prefabrykaty betonowe

     – Konstrukcje stalowe

     – Itd.….

Każdy odrębny tom związany z odmienną technologią może zawierać przykładowy podział:

     – Oświadczenie Kierownika Budowy/Robót wraz załącznikami.

     – Opis wykonanych prac wraz załącznikiem graficznym.

     – Dokumentacja materiałowa (certyfikaty, karty techniczne, oceny techniczne, deklaracje).

     – Dokumentacja jakościowa (testy, pomiary, sprawdzenia, badania, dokumenty WZ).

     – Gwarancja. Instrukcja użytkowania.

     – Dokumentacja rysunkowa.

5.Kiedy uzgadniać kształt i formę dokumentacji powykonawczej?

Moim zdaniem zasadne jest, aby zakres dokumentacji powykonawczej został uzgodniony już na etapie podpisywania umowy o wykonywanie robót budowlanych z Wykonawcą prac tak, aby wyeliminować różnice w oczekiwaniach pomiędzy stronami. Z mojej praktyki wynika, że warto jest dysponować w umowie załącznikiem odzwierciedlającym standard, do zachowania którego strony się zobowiązują.

Tak przygotowana umowa ułatwia nadzorowi inwestorskiemu egzekwowanie uzgodnień poczynionych pomiędzy stronami i ogranicza ryzyko powstania konfliktu związanego z wzajemnymi oczekiwaniami stron w rozpatrywanym zakresie.

Niestety moje doświadczenia wskazują, że w większości przypadków strona, która przygotowuje dokumentacje powykonawczą kieruje się bardzo często zasadą „optymalizacji” tego procesu co skutkuje stworzeniem dokumentu dość ubogiego w informacje.

Następnie Właściciel obiektu podczas korzystania z tak przygotowanej dokumentacji odkrywa, że dokumentacja jest mało czytelna i niezrozumiała a w skrajnych przypadkach zdarza się, że brakuje potrzebnych dokumentów.

Poza kształtem i formą oczekiwanej dokumentacji powykonawczej warto jest również na etapie podpisywania umowy z Wykonawcą uzgodnić:

     – Ilość egzemplarzy oczekiwanej przez Inwestora dokumentacji powykonawczej w wersji papierowej i w wersji elektronicznej.

     – Czy w [DP] maja się również znaleźć pliki rysunkowe w formacie dwg.

     – Czy [DP] ma zawierać w swej treści pełną dokumentacje projektową wykonawczą.

     – Czy [DP] ma zawierać w swej treści kompletne karty materiałowe opiniowane przez nadzór inwestorski na etapie realizowania prac.

     – Uzgodnić końcowy ostateczny termin przedłożenia kompletnej dokumentacji powykonawczej do opiniowania nadzorowi inwestorskiemu.

6.Przykładowe sytuacje w których dokumentacja powykonawcza jest niezbędna.

Przykład A.

Wyobraźmy sobie sytuacje, że Właściciel użytkuje obiekt np. halę, ale zaistniała potrzeba przebudowy lub rozbudowy lub zmiany sposobu użytkowania obiektu. W takiej sytuacji Projektant architekt analizuje dokumentację powykonawczą obiektu w odniesieniu do projektowanej nowej funkcji obiektu. Może się okazać, że dla nowej funkcji obiektu elementy istniejące obiektu nie spełniają wymogów odporności pożarowej lub wytrzymałości konstrukcji. Mniej kosztowne jest odnalezienie w DP dokumentu potwierdzającego daną cechę wbudowanego wyrobu niż na potrzeby nowego projektu wykonywanie badań kontrolnych laboratoryjnych.

Przykład B

Wyobraźmy sobie, że Inwertor użytkuje antresole wykonaną w technologii konstrukcji stalowej. W wyniku przeglądu okresowego stwierdzono wystąpienie nietypowego zjawiska i zachodzi potrzeba wykonania ekspertyzy co do przyczyny powstania tego problemu oraz metodologii potencjalnej naprawy. W takiej sytuacji rzeczoznawca budowlany dokonując analizy problematyki również wykorzystuje między innymi dokumentację powykonawczą tego obiektu lub konstrukcji.

Przykład C

Właściciel obiektu, aby zachować gwarancje na wbudowane urządzenia powinien je serwisować. Z dokumentacji powykonawczej Właściciel obiektu powinien wiedzieć na jakich zasadach powinien tego dokonywać to znaczy: jak często, jakie zakresy urządzeń, do kogo się w tej sprawie zwracać itd.

7.Przykładowe uwagi do dokumentacji powykonawczej zaobserwowane w trakcie własnej praktyki zawodowej.

 

Przykładów uwag do przygotowywanych dokumentacji powykonawczej jest wiele, często występują braki podstawowe. Dokumentacja nie jest autoryzowana przez Kierownika Budowy/Robót poprzez złożenie na stronach DP podpisu. Dokumentacja nie zawiera kompletu dokumentów. Wersja elektroniczna dokumentacji różni się od wersji papierowej DP. Dokumentacja nie posiada strony tytułowej z której wynika jakiego obiektu dotyczy. Nawet to, że DP nie posiada spisu treści, nie zwiera informacji o łącznej ilości stron dokumentacji wpływa na jej zrozumienie (nie wiemy co stanowi komplet dokumentacji).

Podsumowując powyższe informacje. W mojej ocenie zagadnienie dokumentacji powykonawczej jest istotne szczególnie z punktu widzenia Właściciela obiektu. To właściciel podczas eksploatacji obiektu korzysta z tego dokumentu, dlatego czytelna formuła przygotowania tego dokumentu oraz skrupulatność i kompletność informacji w nim zawartych okazują się bardzo często być pomocne.

Rekomenduję, aby strony uzgodniły standard wykonania dokumentacji powykonawczej już na etapie podpisywania umowy o wykonywanie robót budowlanych. Powyższe wyeliminuje spory stron o końcową formę i kształt dokumentacji powykonawczej a nadzorowi inwestorskiemu daje narzędzie do opiniowania dokumentacji powykonawczej.

Przygotowując dokumentację powykonawczą obiektu należy mieć na uwadze, że jest to komplet dokumentów który przede wszystkim ma ułatwić Właścicielowi obiektu jego użytkowanie. Ma dokumentować jakość oraz ostateczny kształt wykonanych prac. Dokumentacja powykonawcza powinna być również ważnym punktem odniesienia dla Projektanta przy pracach związanych z przeprojektowaniem obiektu w sytuacji, gdy Właściciel będzie zmuszony zmienić istniejącą koncepcję lub funkcję obiektu.

Pozdrawiam wszystkich bardzo serdecznie i życzę powodzenia przy realizowanych inwestycjach a osoby zainteresowane zapraszam do nawiązania współpracy. Kontakt.

Nadzór inwestorski.

Kontakt
EMKA Budownictwo i ochrona środowiska

Nadzór inwestorski.

W pierwszym wpisie chciałem przybliżyć w sposób ogólny definicję nadzoru inwestorskiego i do tego celu posłużę się odpowiedzią na postawione poniżej pytania:

     1.Co to jest nadzór inwestorski?

     2.Kiedy nadzór inwestorski jest potrzebny i czy jest obowiązkowy?

     3.Jakie są obowiązki nadzoru inwestorskiego?

     4.Jakie są prawa nadzoru inwestorskiego?

     5.Kiedy zacząć szukać nadzoru inwestorskiego w całym procesie planowania i realizacji inwestycji?

     6.Kto może pełnić funkcję inspektora nadzoru inwestorskiego?

     7.Na co zwrócić uwagę przy wyborze nadzoru inwestorskiego?

     8.Czym różni się nadzór inwestorski od nadzoru autorskiego?

     9.Jakie korzyści uzyskuje Inwestor zapewniając nadzór inwestorski nad realizowanymi robotami budowlanymi.

1.Co to jest  nadzór inwestorski?

Odpowiadając na to pytanie należy odwołać się do Ustawy Prawo Budowlane [PB] rozdział 3.  W/w Ustawa stanowi, że inspektor nadzoru inwestorskiego jest jednym (z kilku!) uczestników procesu budowalnego.

Nadzór inwestorski pełnią inżynierowie budownictwa posiadający uprawnienia budowlane w odpowiedniej specjalności. Zasadniczą rolą nadzoru inwestorskiego jest pilnowanie jakości wykonywanych prac budowlanych, pilnowanie zgodności realizacji prac z pozwoleniem na budowę oraz reprezentowanie Inwestora na budowie.

2.Kiedy nadzór inwestorski jest potrzebny i czy jest obowiązkowy?

 

Ustawa [PB] w rozdziale 3 informuje wprost, że w przypadkach uzasadnionych wysokim stopniem skomplikowania robót budowlanych lub warunkami gruntowymi do obowiązków Inwestora należy zapewnienie nadzoru nad wykonaniem robót budowlanych przez osoby o odpowiednich kwalifikacjach zawodowych. 

W ustawie [PB] widnieje również informacja, że organ administracji architektoniczno-budowlanej może w decyzji o pozwoleniu na budowę nałożyć na Inwestora obowiązek ustanowienia inspektora nadzoru inwestorskiego a także obowiązek zapewnienie nadzoru autorskiego. Inwestor otrzymując decyzję o pozwoleniu na budowę posiada wpisaną w jej treści informację czy organ administracji architektoniczno-budowlanej nakłada na Inwestora obowiązek powołania inspektora nadzoru inwestorskiego [INI]

Ustawa [PB] informuje, że organ administracji architektoniczno-budowlanej narzucając obowiązek ustanowienia inspektora nadzoru inwestorskiego musi kierować się wytycznymi dedykowanego do tego celu Rozporządzenia Ministra właściwego do spraw budownictwa – rozporządzenie w sprawie rodzajów obiektów budowlanych, przy których realizacji jest wymagane ustanowienie inspektora nadzoru inwestorskiego.

Jeżeli w decyzji o pozwoleniu na budowę nie został wpisany obowiązek ustanowienia inspektora nadzoru inwestorskiego to wówczas z formalnego punktu widzenia Inwestor nie ma obowiązku powołania nadzoru inwestorskiego.  Jednakże z mojej praktyki wynika, że zawsze warto jest rozważyć możliwość ustanowienia [INI] nawet jeżeli nie jest to obowiązkowe. W moich kolejnych wpisach przedstawię przykłady z prac prowadzonych bez nadzoru ze strony przedstawiciela Inwestora podając konsekwencje tak zrealizowanych prac.  Wnioski pozostawiam do analizy własnej czytelnika.

3.Jakie są obowiązki nadzoru inwestorskiego?

Zgodnie z Ustawą [PB] do podstawowych obowiązków inspektora nadzoru inwestorskiego należą:

  •  – Reprezentowania Inwestora na budowie
  •  – Sprawowanie kontroli zgodności jej realizacji z projektem, pozwoleniem na budowę, przepisami i zasadami wiedzy technicznej.
  •  – Sprawdzenie jakości wykonanych robót budowlanych oraz sprawdzenie czy wbudowane wyroby posiadają wymagane prawem dokumenty.
  •  – Sprawdzenie i odbiór robót budowlanych ulegających zakryciu lub zanikających.
  •  – Uczestniczenie w próbach i odbiorach technicznych
  •  – Udział w czynnościach odbioru gotowych obiektów budowlanych i przekazywanie ich do użytkowania.
  •  – Potwierdzenie faktycznie wykonanych robót oraz usunięcie wad, a także na żądanie Inwestora kontrolowania rozliczeń budowy.

Ze swojej strony mogę jeszcze nadmienić, że Inwestorzy często zwracają się do nadzoru inwestorskiego   z prośbą o zaopiniowanie przedłożonej przez Generalnego Wykonawcę dokumentacji powykonawczej wybudowanego obiektu.  Osobiście uważam zagadnienie dokumentacji powykonawczej jako bardzo ważny zakres dokumentacji obiektu. W związku z powyższym zagadnieniu DP poświęcę cały odrębny wpis z podaniem przykładowych problemów związanych z DP.

Podsumowując ten punkt można zauważyć, że zasadniczą rolą nadzoru inwestorskiego jest pilnowanie jakości wykonywanych prac, pilnowanie zgodności realizacji prac z pozwoleniem na budowę oraz reprezentowanie Inwestora na budowie.

4.Jakie są prawa nadzoru inwestorskiego?

Aby nadzór inwestorski mógł realizować wyznaczone mu zadania Ustawa [PB] nadaje inspektorowi pewne prawa w postaci:

  • Możliwość wydawania kierownikowi budowy lub kierownikowi robót poleceń potwierdzonych wpisem do dziennika budowy. Głównie polecenia związane są z koniecznością wykonania pewnych prac poprawkowych, koniecznością wykonania prób i sprawdzeń, koniecznością przedstawienia informacji i dokumentów potwierdzających zastosowanie przy wykonywaniu robót budowlanych wyrobów dopuszczonych prawnie do stosowania w budownictwie.  
  • – Inspektor nadzoru inwestorskiego ma również prawo żądać od kierownika budowy lub kierownika robót dokonania poprawek bądź ponownego wykonania wadliwie wykonanych robót, a także ma prawo żądać wstrzymania dalszych robót budowlanych w przypadku, gdyby ich kontynuacja mogła wywołać zagrożenie bądź spowodować niedopuszczalną niezgodność z projektem budowlanym lub pozwoleniem na budowę.

5.Kiedy zacząć szukać nadzoru inwestorskiego w całym procesie planowania i realizacji inwestycji?

 

W tym miejscu można przywołać Rozdział 5 Ustawy [PB] w którym widnieje informacja, że Inwestor jest obowiązany zawiadomić organ nadzoru budowlanego (oraz projektanta sprawującego nadzór nad realizacją) o zamierzonym terminie rozpoczęcia robót budowlanych. Wówczas, jeżeli z decyzji pozwolenia na budowę wynika konieczność powołania inspektora nadzoru inwestorskiego to do wniosku zawiadamiającego organ nadzoru budowlanego należy dołączyć między innymi informację wskazującą imiona i nazwiska osób, które będą sprawować funkcję: kierownika budowy oraz inspektora nadzoru inwestorskiego.

Z powyższego wynika, że termin wybrania i nawiązania współpracy Inwestora z inspektorem nadzoru inwestorskiego to okres przed zgłoszeniem rozpoczęcia budowy w PINB.  Jednak moim zdaniem dużo więcej korzyści dla inwestora może wynikać, jeżeli nadzór inwestorski zostanie wybrany w całym procesie realizacji inwestycji możliwie najszybciej. Wymienię przykładowe dwie korzyści takiej sytuacji.

Po pierwsze wczesne wybranie nadzoru inwestorskiego umożliwia zapoznanie się inspektora z obowiązującą dokumentacją projektową oraz daje czas na zgłaszanie uwag do dokumentacji projektowej. Pomimo, że nadzór inwestorski nie jest odpowiedzialny za tworzenie dokumentacji projektowej to praktyka pokazuje, iż zdarza się zgłaszać do Projektantów uwagi do kompletności dokumentacji jak i informacji w niej zawartych.  Nadzór inwestorski to jeden z uczestników procesu realizacji inwestycji, który korzystając ze swojego doświadczenia może wskazać zagadnienie zasadne do wyjaśnienia jeszcze przed etapem przystąpienia do prac. O dokumentacji projektowej widzianej oczami inspektora napiszę kilka słów w odrębnym wpisie. 

Po drugie nadzór inwestorski może okazać się przydatny Inwestorowi do wskazania zakresów ważnych do uwzględnienia w umowie o wykonanie robót budowlanych z Generalnym Wykonawcą.

6.Kto może pełnić funkcję inspektora nadzoru inwestorskiego?

 

Ustawa [PB] wyraźnie definiuje kto może pełnić funkcję inspektora nadzoru inwestorskiego. Musi być to osoba posiadająca uprawnienia budowalne do pełnienie samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie w tym przypadku posiadająca uprawnienia do kierowania robotami budowlanymi w danej specjalności.  Zdarza się spotkać inżynierów posiadających uprawnienia budowlane w ograniczonym zakresie. W takim przypadku nie zawsze mogą oni nadzorować każdy rodzaj inwestycji. Nie jest to jednak zmartwienie Inwestora. Każdy inżynier posiada wiedzę jaki zakres Inwestycji może nadzorować.

Bardzo ważny jest fakt, że Ustawa [PB] nie dopuszcza możliwości łączenia funkcji Kierownika Budowy i inspektora nadzoru inwestorskiego. Rozdział tych funkcji ma na celu zwiększenie kontroli nad realizowanymi pracami a tym samym wyeliminowanie jak największej ilości błędów które mogą się przydarzyć na każdym etapie realizacji inwestycji.

W chwili obecnej rynek oferuje Inwestorowi dwie możliwości nawiązania współpracy z inspektorem. Pierwsza możliwość to nawiązanie współpracy bezpośrednio z osobą, inżynierem posiadającym odpowiednie uprawnienia budowlane. Druga możliwość to nawiązanie współpracy z firmą świadczącą usługę nadzoru inwestorskiego. Jak to w życiu obie sytuacje niosą ze sobą wady i zalety przyjętego rozwiązania.

Przy realizacjach dla których konieczne jest powołanie inspektora nadzoru inwestorskiego w większości przypadków w decyzji pozwolenie na budowę wpisany jest wymóg nadzoru w specjalności ogólnobudowlanej.  Zdarza się jednak spotykać budowy wymagające ustanowienia inspektorów nadzoru inwestorskiego w zakresie różnych specjalności (np. branży sanitarnej lub elektrycznej) wówczas Ustawa [PB] informuje, że w takiej sytuacji Inwestor wyznacza jednego z powołanych inspektorów jako koordynatora ich czynności na budowie.

7.Na co zwrócić uwagę przy wyborze nadzoru inwestorskiego?

 

Zapewne każdy w tym zakresie posiada swoje własne doświadczenia, ale gdybym ja miał postawić się w roli Inwestora i wybrać osobę, która mnie reprezentuje na budowie to zwróciłbym uwagę na:

  • – Jakie jest doświadczenie inspektora nadzoru inwestorskiego w odniesieniu do rodzaju konstrukcji przy budowie których inspektor brał udział. (np.  czy jest to: budownictwo mieszkaniowe, hale magazynowe, hale przemysłowe, obiekty o konstrukcji żelbetowej, murowanej, stalowej), drogownictwo, mostownictwo, budowa farm fotowoltaicznych, budowa farm wiatrowych. Z mojego doświadczenia wynika, że osoba, która przeszła przez wiele różnych typów i technologii budowania konstrukcji zazwyczaj patrzy na przyszłą realizację przez pryzmat zdobytego doświadczenia (czytaj posiada zdolność przewidywania a co za tym idzie eliminowania potencjalnych mogących się pojawić problemów związanych z przyjętą do realizacji technologią prac). Jak wiadomo rozwiązywanie problemów na budowie zazwyczaj wiąże się z utratą czasu a czas to pieniądz.
  •  
  • – Jak długi okres czasu dana osoba pełniła funkcje nadzoru inwestorskiego.  Każdy spędzony rok bezpośrednio na budowie obfituje w koleje cenne doświadczenia.
  •  
  • – Jeżeli o funkcji nadzoru inwestorskiego rozmawiamy z firmą pełniącą takie usługi to warto poznać osoby, które z ramienia tej firmy będą pełnić funkcję nadzoru inwestorskiego przed ostatecznym wyborem tej czy innej firmy.  Jest to ważne, ponieważ na co dzień będziemy mieli kontakt z konkretnymi osobami z ramienia wybranej firmy a nie z Właścicielem firmy.
  •  
  • – Czy nadzór inwestorski posiada swoje własne rekomendacje w odniesieniu do umowy Inwestor/Generalny Wykonawca.
  •  
  • – Czy nadzór inwestorski posiada swoje własne rekomendacje do opracowywanej w przyszłości dokumentacji powykonawczej obiektu.
  •  
  • – Jaki będzie konkretnie (podany w godzinach) wkład pracy inspektora. Dotyczy czynności prowadzonych bezpośrednio na budowie (kontrole, sprawdzenia, odbiory) oraz poza budową (opiniowanie zgłaszanych wniosków do kart materiałowych, opiniowanie dokumentacji projektowej w rozumieniu jej kompletności oraz kompletności informacji w niej zawartych).  Celem jest, aby Inwestor miał jasny przekaz czy obsługa inwestycji to będzie wizyta na budowie raz w tygodniu czy pięć razy w tygodniu.  
  •  
  • – Uzgodnić czy nadzór inwestorski ma prowadzić w ramach pełnionej funkcji cykliczne narady budowy i sporządzać z tych spotkań raporty/notatki służbowe.
  •  
  • – Co do zasady należy potwierdzić, że osoba mająca pełnić funkcje inspektora nadzoru inwestorskiego posiada wymagane kwalifikacje do nadzorowania rozpatrywanej inwestycji (przypominam o istnieniu uprawnień w ograniczonym zakresie)

Podsumowując powyższe, zwróciłbym uwagę na wniesione przez osobę bezpośrednio pełniącą funkcję inspektora nadzoru inwestorskiego doświadczenie zawodowe oraz starałbym się ocenić możliwość i chęć zaangażowania takiej osoby w projekt, który ma podlegać realizacji.  

8.Czym różni się nadzór inwestorski od nadzoru autorskiego?

 

Jedno i drugie pojęcie opisane jest w Ustawie [PB] w rozdziale 2 oraz rozdziale 3.

Nadzór Inwestorski pełniony jest przez osobę posiadającą uprawnienia budowlane do kierowania robotami budowlanymi w danej specjalności.  

Zakres obowiązków nadzoru inwestorskiego został opisany w punktach powyżej, ale ogólnie można przyjąć, że nadzór inwestorski czuwa nad zgodnością realizacji prac z projektem oraz warunkami pozwolenia na budowę oraz reprezentuje Inwestora na budowie.  

Nadzór Autorski prowadzony jest przez Projektanta obiektu. Ustawa [PB] informuje, że do podstawowych obowiązków Projektanta należy między innymi sprawowanie nadzoru autorskiego na żądanie Inwestora lub organu administracji architektoniczno-budowlanej w zakresie:

  • – Stwierdzania w toku wykonywanych robót budowlanych zgodności realizacji z projektem,
  • – Uzgadniania możliwości wprowadzenia rozwiązań zamiennych w stosunku do przewidzianych w projekcie, zgłoszonych przez KB lub inspektora nadzoru inwestorskiego.

9.Jakie korzyści uzyskuje Inwestor zapewniając nadzór inwestorski nad realizowanymi robotami budowlanymi?

 

  • – Na pierwszym miejscu należy wymienić spełnienie formalnego warunku wydanego przez organ administracji architektoniczno-budowlanej w sytuacji, gdy zapewnienie nadzoru inwestorskiego zostało narzucone w decyzji na prowadzenie robót budowlanych.
  • – Inspektor nadzoru inwestorskiego kontroluje jakość wykonanych prac poprzez procedurę odbioru zgłoszonych przez Wykonawcę prac. Powyższe w dużej mierze przedkłada się na zwiększenie trwałości wykonanych robót. Nie jest tajemnicą, że w obecnym świecie zjawisko optymalizacji jest powszechnie obecne i niestety dotyczy to również placów budów. Mam tutaj na myśli optymalizacje jakości stosowanych wyrobów oraz optymalizacje wykonywanego zakresu prac. Nic w tym złego, jeżeli Inwestor świadomie decyduje się pójść na pewne kompromisy w omawianym zakresie. Problem pojawia się w momencie, gdy Inwestor oczekuje produktu końcowego w dobrej/optymalnej jakości a otrzymuje namiastkę takiego produktu w słabej jakości. Ja w swojej pracy zawsze staram się przedstawiać Inwestorowi wady i zalety przyjmowanych rozwiązań w oparciu o zdobyte doświadczenie, aby przyjęte rozwiązania były świadomymi decyzjami.
  • – Inspektor nadzoru inwestorskiego czuwa nad zgodnością realizacji prac z warunkami decyzji pozwolenia na budowę oraz z projektem budowlanym. Powyższe ma na celu wyeliminowanie zjawiska wprowadzania zmian istotnych względem projektu budowlanego. Zagadnienie jest istotne z punktu widzenia procedury oddawania obiektu do użytkowania. Należy przypomnieć, że Ustawa [PB] przewiduje konsekwencje za zrealizowanie prac z odstępstwami istotnymi od projektu budowalnego.
  • – Nadzór inwestorski wspiera technicznie Inwestora przy podejmowaniu decyzji, do zagadnień które mogą się pojawić w trakcie realizacji prac.
  • – Niestety nie wszystkie realizacje kończą się tak jak Inwestor i Wykonawca się na to umówili w umowie o wykonywanie robót budowlanych. Czasami dochodzi do sytuacji, że strony szukają rozwiązania sporu w sądzie. Dokumentacja zgromadzona przez nadzór inwestorski może okazać się pomocna i wesprzeć Inwestora w dochodzeniu praw w sądzie przez Inwestora. Należy podkreślić, że takie sytuacje dla żadnej ze stron nie są przyjemne, ale trzeba być ich świadomym.
  • – Nadzór inwestorski opiniuje przedłożoną przez Wykonawcę prac dokumentację powykonawczą. Kompletna i czytelna dokumentacja powykonawcza przynosi Inwestorowi wiele korzyści na etapie eksploatacji obiektu jak np. pozwala Inwestorowi wywiązywać się z obowiązków gwarancyjnych oraz oszczędza Inwestorowi finanse podczas przeprojektowania obiektu.

Mam nadzieje, że tym ogólnym opisem definicji nadzoru inwestorskiego przynajmniej odrobinę przybliżyłem specyfikę przedstawionego zagadnienia.

Ze swojej strony życzę obecnym i przyszłym Inwestorom powodzenia w realizacji ich wymarzonych inwestycji oraz jak najmniej problemów zarówno tych administracyjnych jak i tych występujących bezpośrednio na budowie.  Osoby zainteresowane zapraszam do nawiązania współpracy. Kontakt.